Hưởng ứng kế hoạch hành động chuyển đổi số quốc gia năm 2026 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, gắn liền với chủ đề chung của đất nước: “Chuyển đổi số quốc gia: Từ kiến trúc, nền tảng, dữ liệu đến kết quả thực chất, nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia”, Trung tâm Thông tin - Thư viện, Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam đang tích cực đẩy mạnh các hoạt động chuyển đổi số. Lấy việc phát triển Thư viện số làm trọng tâm, hướng tới phục vụ tốt nhất cho công tác đào tạo, nghiên cứu nghệ thuật và bảo tồn các giá trị di sản mỹ thuật nước nhà.
1. Tính cấp thiết của việc xây dựng và phát triển thư viện số mỹ thuật
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự bùng nổ của công nghệ thông tin, việc dịch chuyển từ mô hình thư viện truyền thống sang thư viện số tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn là một nhiệm vụ chiến lược mang tính cấp thiết.
Tài liệu giấy truyền thống luôn bộc lộ những hạn chế về không gian lưu trữ và thời gian tiếp cận. Việc số hóa tài liệu đem lại mật độ thông tin cao, đa dạng định dạng (âm thanh, hình ảnh, văn bản toàn văn) và khả năng truy cập từ xa. Đây chính là chìa khóa để thực hiện liên thông thư viện hiệu quả, giúp người dùng ở mọi nơi truy cập trực tiếp nguồn tin họ cần mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý hay thời gian.
Bảo tồn tài nguyên nghệ thuật độc bản, quý hiếm: Thư viện Nhà trường hiện đang lưu giữ hàng nghìn tài liệu có giá trị lịch sử - nghệ thuật vô giá như: sách ngoại văn về các họa sĩ và trường phái nổi tiếng, các bản rập mỹ thuật cổ, tư liệu ảnh điền dã, cùng tranh tốt nghiệp của các thế hệ sinh viên. Trước nguy cơ xuống cấp theo thời gian của hiện vật gốc, số hóa là giải pháp tối ưu để bảo tồn và lưu trữ tài nguyên này ở định dạng chuẩn, từ đó phổ biến rộng rãi giá trị nghệ thuật.
Đáp ứng đặc thù học tập của sinh viên ngành nghệ thuật: Đặc thù đào tạo mỹ thuật yêu cầu sinh viên phải dành phần lớn thời gian tại lớp vẽ hoặc xưởng điêu khắc thực hành. Thư viện số ra đời giúp phá vỡ giới hạn không gian, cho phép giảng viên và sinh viên tra cứu hình ảnh chất lượng cao, tài liệu chuyên ngành mọi lúc, mọi nơi qua thiết bị cá nhân.
Tối ưu hóa khả năng khai thác đồng thời: Đối với các tài liệu độc bản hoặc số lượng bản in giới hạn (chỉ 1–2 bản), thư viện truyền thống chỉ có thể phục vụ một người đọc tại một thời điểm. Hệ thống thư viện số sẽ giải quyết triệt để bài toán này, cho phép nhiều người cùng truy cập, nghiên cứu một tài liệu mà không lo hư hại bản gốc.
Cấu trúc thư viện số
2. Những khó khăn, vướng mắc gặp phải trong quá trình thực hiện
Tuy nhiên để xây dựng thư viện số cần rất nhiều yếu tố cấu thành. Trước những thách thức đặt ra khi xây dựng thư viện số, Trung tâm Thông tin, thư viện (TTTT-TV) phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, những “điểm nghẽn” phải giải quyết ngay.
Hạ tầng và trang thiết bị công nghệ: Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin, hệ thống máy móc phục vụ số hóa chuyên dụng của Trung tâm vẫn còn hạn chế. Đặc biệt, việc thiếu hụt các thiết bị quét (scan) chuyên dụng dành cho tài liệu, bản rập khổ lớn và các tác phẩm hội họa đặc thù, tài liệu đã qua thời gian dài sử dụng bị mục, rách nát, là một trở ngại lớn trong khâu xử lý kỹ thuật đầu vào.
Thách thức về nhân lực kỹ thuật: Đội ngũ nhân sự chuyên trách vừa phải am hiểu về nghiệp vụ thư viện, vừa phải sử dụng thành thạo công nghệ, làm chủ được các phần mềm quản lý hiện đại và quy trình số hóa chuẩn quốc tế. Đây là bài toán khó về mặt đào tạo và phát triển nguồn nhân lực.
Rào cản pháp lý và bản quyền: Tài liệu số đòi hỏi tính pháp lý nghiêm ngặt về quyền tác giả. Do đó, việc lựa chọn tài liệu nào để đưa vào kho số hóa công khai, phân quyền truy cập ra sao để vừa phục vụ tốt bạn đọc, vừa không vi phạm Luật Sở hữu trí tuệ là một bài toán khó cần hành lang pháp lý hoàn thiện.
3. Những thành tựu nổi bật của Trung tâm Thông tin - Thư viện
Mặc dù khi tiến hành xây dựng CSDL số hóa gặp rất nhiều khó khăn, thách thức. TTTT-TV đã nỗ lực cố gắng, khắc phục khó khăn từng bước xây dựng CSDL số hóa, dần làm đầy các kho tài liệu số để từng bước xây dựng thư viện số hoàn chỉnh và đã đạt được những kết quả nổi bật.
Làm chủ và đồng bộ hệ thống nền tảng số: Thư viện đã vận hành nhịp nhàng website tích hợp thuvienmythuat.vn trên nền tảng phần mềm quản trị thư viện KOHA (quản lý mượn trả, tra cứu mục lục trực tuyến OPAC). Đồng thời kết nối thành công với phần mềm quản lý cơ sở dữ liệu số DSpace tại địa chỉ thuvienmythuat.vn:81/mydspace, tạo ra một hệ sinh thái tra cứu thông suốt.
Giao diện thư viện số Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam
Xây dựng kho CSDL tài nguyên nội sinh và chuẩn hóa: Thư viện đã số hóa hàng ngàn trang tài liệu sách, bài tranh tốt nghiệp của sinh viên, file ảnh tư liệu mỹ thuật cổ, các di tích đình, chùa, luận văn, bài nghiên cứu và các bài trích tạp chí chuyên ngành. Tất cả dữ liệu đều được biên mục theo chuẩn quốc tế: mô tả theo Quy tắc mô tả Anh – Mỹ (AACR2) và tổ chức siêu dữ liệu theo chuẩn Dublin Core (DC), cho phép tìm kiếm chi tiết đến từng chất liệu, tác giả, thời kỳ nghệ thuật.
Hình thành 10 bộ sưu tập số chuyên ngành: Đến nay, hệ thống đã vận hành 10 cơ sở dữ liệu (CSDL) cốt lõi bao gồm: CSDL bản rập, CSDL sách chuyên ngành, CSDL báo - tạp chí, CSDL luận văn - luận án, CSDL điêu khắc, CSDL tranh tốt nghiệp, CSDL ảnh nghiên cứu mỹ thuật cổ, CSDL video, CSDL tài liệu xám - đề tài NCKH, và CSDL sự kiện triển lãm.
Sơ đồ kho sách ảo
Lan tỏa giá trị thực chất đến người dùng tin: Theo thống kê trên phần mềm DSpace, thư viện đã phục vụ 158.021 lượt bạn đọc truy cập và 15.181 lượt xem và tải tài liệu. Đối tượng phục vụ không chỉ dừng lại ở cán bộ, giảng viên, sinh viên, học viên cao học trong trường mà còn mở rộng đến cả độc giả bên ngoài có niềm đam mê, yêu thích nghệ thuật.
Chuyển đổi số không đơn thuần là câu chuyện áp dụng công nghệ, mua sắm máy móc, mà là sự thay đổi sâu sắc về tư duy phục vụ và phương thức tiếp cận tri thức. Nhìn nhận Ngày Chuyển đổi số quốc gia là cột mốc ý nghĩa để đánh giá và thúc đẩy hành động, Trung tâm Thông tin - Thư viện Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam đang cố gắng từng ngày để hoàn thiện từng bước dần xây dựng CSDL số hóa hoàn chỉnh.
Sự phát triển vững chắc của Thư viện số mỹ thuật hôm nay chính là bệ phóng vững chắc, góp phần đưa Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam giữ vững vị thế là trung tâm đào tạo và nghiên cứu nghệ thuật uy tín, hàng đầu của cả nước trong thời đại số hóa toàn cầu.
Bài viết: Trần Thu Hằng - Trung tâm Thông tin, Thư viện
